W poprzednim artykule pisałam o AI i o tym, dlaczego większym zagrożeniem dla roli finansów może być bałagan w danych niż sama technologia.
To naturalnie prowadzi do kolejnego pytania. Jeżeli AI ma analizować dane, podsumowywać wyniki, generować komentarze i wspierać decyzje, to czy my naprawdę wiemy, skąd te dane pochodzą?
Na pierwszy rzut oka to pytanie może brzmieć banalnie. Większość organizacji ma przecież systemy, raporty, dashboardy, hurtownie danych, Power BI, Excele i coraz częściej również narzędzia AI. Liczb zazwyczaj nie brakuje. W wielu firmach problemem nie jest dziś brak danych. Problemem jest raczej to, że danych jest bardzo dużo, a sam dostęp do liczby nie oznacza jeszcze jej zrozumienia.
Możemy wiedzieć, że przychód spadł, marża się pogorszyła, koszt jednostkowy wzrósł albo efektywność operacyjna jest niższa niż zakładaliśmy. Możemy mieć te dane pokazane na świetnym dashboardzie, z podziałem na regiony, produkty, klientów i tygodnie. Możemy nawet poprosić AI, żeby przygotował nam narrację do wyniku. Ale to nadal nie oznacza, że rozumiemy przyczyny i źródła liczb, na które patrzymy.
I właśnie tutaj zaczyna się jeden z najważniejszych tematów współczesnych finansów.
Większość finansistów zna wynik, ba pamięta go świetnie z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku. Znacznie mniej rozumie proces, który ten wynik wygenerował.
Liczba nie bierze się bowiem z raportu
W finansach bardzo łatwo przyzwyczaić się do myślenia, że raport jest punktem wyjścia do zrozumienia biznesu. Otwieramy dashboard, patrzymy na odchylenia, porównujemy wykonanie do budżetu, szukamy trendów i próbujemy przygotować komentarz, który wyjaśni, dlaczego wynik jest taki, jaki jest. Przez wiele lat taki sposób pracy był całkowicie naturalny. Finanse dostawały dane, porządkowały je, analizowały i przekazywały dalej.
Dzisiaj coraz częściej próbujemy do tego samego sposobu myślenia podłączyć nowe narzędzia. Najpierw były bardziej zaawansowane arkusze, potem systemy ERP, hurtownie danych, Power BI, a teraz AI. Każda kolejna technologia obiecywała, że szybciej i lepiej pokaże nam liczby.
W wielu przypadkach rzeczywiście tak się stało. Dane są dostępne szybciej. Raporty są bardziej interaktywne. Dashboardy są ładniejsze. AI potrafi dołożyć do tego narrację i odpowiedzieć na pytanie zadane zwykłym językiem.
Tylko że żadna z tych rzeczy nie rozwiązuje jednego fundamentalnego problemu.
Jeżeli nie rozumiemy, skąd liczba się wzięła, możemy bardzo sprawnie analizować i opisywać coś, czego nadal nie rozumiemy.
Możemy mieć świetny dashboard pokazujący spadek marży, ale nie wiedzieć, czy problem zaczął się w cenie, miksie produktowym, rabacie, koszcie transportu, niewykorzystanej pojemności magazynu, reklamacjach, błędnej klasyfikacji klienta czy zmianie sposobu raportowania.
Możemy mieć raport pokazujący wzrost kosztów, ale nie wiedzieć, czy patrzymy na realne pogorszenie procesu, zmianę wolumenu, błąd w alokacji czy efekt decyzji operacyjnej, która była racjonalna, tylko nikt jej nie opisał językiem finansowym.
Wtedy bardzo łatwo pomylić opis wyniku ze zrozumieniem przyczyny.
Raport jest końcem procesu, nie jego początkiem
W pierwszych artykułach tej serii pisałam o finansach jako o funkcji, która przez lata opisywała przeszłość. Na szkoleniach zdarza mi się mówić, że finanse były trochę jak Gall Anonim organizacji. Porządkowały fakty, opisywały wydarzenia i tworzyły kronikę tego, co już się wydarzyło.
Przez wiele lat taka rola była potrzebna. Biznes działał, operacje podejmowały decyzje, zespoły sprzedawały, produkowały, dostarczały, obsługiwały klientów i reagowały na problemy. Na końcu pojawiały się finanse, które przekładały te działania na liczby i pokazywały zarządowi, jaki był efekt.
W świecie, w którym decyzje zapadały wolniej, taki model miał sens. Raport był końcem miesiąca, ale często również początkiem dyskusji zarządczej.
Dzisiaj ten porządek coraz częściej się zmienia. Decyzje powstają wcześniej. Problemy są diagnozowane wcześniej. Działania są podejmowane wcześniej. Raport nadal się pojawia, ale bardzo często opisuje już historię, która zdążyła zostać zinterpretowana i przynajmniej częściowo zaadresowana przez biznes.
I tu pojawia się ciekawy paradoks. Z jednej strony wiemy, że raport jest końcem procesu. Z drugiej strony nadal bardzo często próbujemy zrozumieć biznes zaczynając właśnie od raportu.
Patrzymy na wynik i próbujemy odtworzyć rzeczywistość, która doprowadziła do jego powstania. Zaczynamy od końca i cofamy się do początku. Czasem to działa. Bardzo często jednak prowadzi do komentarza, który jest poprawny formalnie, ale nie dotyka prawdziwej przyczyny. Bo jaką realną wartość ma komentarz, że przychody wzrosły o 5%, koszty o 10%, a w efekcie wynik spadł?
Przychód jest efektem pracy handlowców, decyzji klientów, konstrukcji oferty, polityki cenowej, rabatów, dostępności produktu, procesu realizacji usługi i wielu innych elementów, które wydarzyły się znacznie wcześniej niż raport.
Koszt jest efektem zużycia materiałów, pracy ludzi, wykorzystania maszyn, decyzji zakupowych, logistyki, awarii, jakości procesu i codziennych wyborów podejmowanych daleko od finansów.
Marża jest konsekwencją tego, jak działa cały model biznesowy.
CFO, który nie zna procesu, zna tylko wynik
Przez lata funkcjonowało przekonanie, że dobry CFO jest w pewnym sensie uniwersalny. Może pracować w handlu, logistyce, produkcji, usługach czy technologii, ponieważ wszędzie korzysta z podobnych narzędzi finansowych. Jest budżet, jest rachunek wyników, jest cash flow, jest kapitał obrotowy i są KPI. Do pewnego stopnia nadal się z tym zgadzam. Dobry finansista rzeczywiście ma warsztat, który można przenosić między branżami.
Problem polega na tym, że sam warsztat nie wystarczy. Po wejściu do nowej organizacji trzeba nauczyć się biznesu od początku.
Jeżeli pracujesz w retailu, powinieneś rozumieć, jak działa sklep. Nie tylko z poziomu raportu sprzedaży, rotacji zapasu i marży kategorii. Powinieneś rozumieć, co dzieje się na sklepie, gdzie powstają straty, dlaczego zapas teoretycznie jest dostępny, ale klient nadal go nie widzi, i co naprawdę oznacza decyzja o zmianie ekspozycji produktu.
Jeżeli pracujesz w logistyce, powinieneś rozumieć, co dzieje się na sortowni. Nie tylko z poziomu kosztu paczki, terminowości dostaw i wykorzystania floty. Powinieneś wiedzieć, dlaczego pewne przesyłki spowalniają proces, co oznacza niewykorzystana pojemność i dlaczego przyjęcie pozornie atrakcyjnego wolumenu może pogorszyć ekonomikę całej sieci.
Jeżeli pracujesz w produkcji, powinieneś rozumieć, co oznacza przezbrojenie, przestój, dostępność materiału i wykorzystanie mocy. Nie dlatego, że CFO ma zarządzać linią produkcyjną. Dlatego, że bez tego bardzo łatwo spojrzeć na odchylenie kosztowe i wyciągnąć wniosek, który nie ma sensu operacyjnego.
Sama miałam okazję pracować w organizacjach, które bardzo dobrze rozumiały tę zasadę. W jednej z nich osoby z centrali regularnie pojawiały się w sklepach. W innej w okresach największego obciążenia ludzie spoza operacji trafiali na sortownię w najgorętszym okresie roku. Z boku mogło to wyglądać jak po prostu element kultury organizacyjnej albo integracji z biznesem, ale w praktyce chodziło o coś znacznie ważniejszego. Chodziło o zrozumienie, gdzie naprawdę powstaje wartość.
Kiedy człowiek widzi proces na własne oczy, dużo łatwiej rozumie, że liczba w raporcie jest tylko ostatnią warstwą rzeczywistości. Pod spodem są decyzje, ograniczenia, kompromisy, błędy, przyzwyczajenia, systemy, ludzie i codzienne operacyjne wybory.
I dopiero wtedy komentarz finansowy zaczyna mieć sens.
Dlaczego sam wynik nie wystarcza
Jednym z największych błędów finansów jest analizowanie skutku bez zrozumienia przyczyny. Widzimy spadek przychodów i próbujemy go opisać z poziomu raportu. Widzimy wzrost kosztów i próbujemy go skomentować na podstawie klasyfikacji księgowej. Widzimy spadek marży i zaczynamy rozmawiać o procentach, zanim naprawdę zrozumiemy, co wydarzyło się w procesie.
Czasem taka analiza wystarcza. Jeżeli koszt wzrósł, bo zmieniła się cena energii albo kurs waluty, przyczyna jest stosunkowo łatwa do zidentyfikowania. W wielu przypadkach biznes jest jednak znacznie bardziej skomplikowany.
Spadek marży może wynikać z rabatów, ale może też wynikać ze zmiany miksu produktów, niedoszacowanego kosztu dostawy, niestandardowej obsługi klienta albo decyzji operacyjnej, która była racjonalna lokalnie, ale pogorszyła wynik globalnie.
Jeżeli tego nie rozumiemy, bardzo łatwo wpaść w rolę komentatora.
Mówimy, że przychód spadł, koszt wzrósł, a marża się obniżyła. Wszystko jest poprawne. Tylko że biznes rzadko potrzebuje samego opisu objawów. To trochę tak, jak z leczeniem objawów bez zrozumienia choroby. Można przez chwilę poprawić samopoczucie, ale trudno rozwiązać problem, którego przyczyny nadal nie rozumiemy.
Skąd płynie ta liczba?
Przez ostatnie lata nauczyliśmy się zadawać wiele pytań o raporty. Sprawdzamy, czy liczby są poprawne, czy raport jest dostępny na czas, czy dashboard pokazuje właściwy poziom szczegółowości i czy dane są spójne między systemami.
To są wszystko ważne pytania. Coraz częściej wydaje mi się jednak, że istnieje pytanie wcześniejsze: Skąd płynie ta liczba?
Jeżeli nie wiemy, skąd płynie liczba, trudno mówić o jej jakości. Możemy sprawdzić formułę, uzgodnić raport, poprawić dashboard i nadal nie rozumieć biznesu, który stoi za wynikiem. A bez zrozumienia biznesu trudno mówić o prawdziwym partnerstwie finansów.
Możemy wtedy dostarczać raporty, przygotowywać komentarze i analizować odchylenia. Dużo trudniej będzie nam jednak pomóc organizacji podjąć lepszą decyzję. Bo decyzja nie wynika z samej liczby. Decyzja wynika ze zrozumienia, co ta liczba oznacza, skąd się wzięła i co może wydarzyć się dalej.
Dlatego pytanie „skąd płynie ta liczba?” jest dla mnie jednym z najważniejszych pytań, jakie współczesny CFO powinien zadawać sobie i swojej organizacji. Nie po to, żeby lepiej uzupełnić komentarz do raportu. Po to, żeby przestać rozumieć biznes od końca.
Bo dopóki nie rozumiemy procesu, nie rozumiemy liczby.


